Jouw waarheid, mijn waarheid

Recent had ik een discussie waarin mijn gesprekspartner zich een gebeurtenis volledig anders herinnerde dan ik (en niet in mijn voordeel). Een opsomming van feitelijkheden hielp mij niet echt. Dat is hoe jij het hebt beleeft, ik heb een heel andere kijk, kreeg ik terug. Daarmee moest het afgedaan zijn. We hebben immers allemaal onze eigen realiteit. Deze ‘last line of defense’ van mijn gesprekspartner weerspiegelt zowel oude wijsheid als nieuwe wetenschap. Maar wat moet je er mee?

Iedereen heeft zijn eigen realiteit, een punt dat vaak geïllustreerd wordt aan de hand van de boeddhistische parabel van de olifant. Een groep blinde mannen komt voor het eerst een olifant tegen. Een voelt een been en zegt dat het een boom is. Een ander voelt de slurf en zegt dat het een slang is. Een derde voelt de romp en zegt dat het een muur is. In sommige versies van dit verhaal loopt de discussie tussen de mannen over wat het is zo hoog op, dat zij slaags raken.

Wat vaak wordt vergeten bij het oplepelen van deze oude wijsheden, is dat er wel echt een olifant was. Waren de mannen serieus op zoek geweest naar de waarheid, dan hadden ze ervaringen uitgewisseld en een meer compleet plaatje gevormd. Uiteindelijk waren ze dan tot de conclusie gekomen dat het een enorm beest is met een lange slurf en dikke poten. Het probleem is natuurlijk dat ze dit niet deden. Wat de mannen deden, was vasthouden aan hun eigen interpretatie. Hier speelt iets heel anders dan het wetenschappelijk ideaal van waarheidsvinding. Waar het de mannen om gaat is dat zij gelijk krijgen.

Cognitief psycholoog en Yale professor Paul Bloom concludeert op basis van decennia onderzoek, dat vrijwel al het redeneren van mensen in de sociale context gemotiveerd is. Gemotiveerd redeneren wordt ook wel doelredeneren genoemd: het doel is veelal gelijk krijgen en je gaat op zoek naar argumenten waarom jij gelijk hebt en de ander ongelijk. Het gaat er niet om er achter te komen wat het ding is, maar de ander er van te overtuigen dat het een slang is. Het probleem is niet dat iedereen zijn eigen realiteit heeft, het probleem is ego.

Ieders eigen realiteit
Het feit dat mensen hun eigen realiteit creëren, wil niet zeggen dat het onmogelijk is dichter bij een objectieve waarheid te komen. Het enige obstakel is ego, wat ons doet vasthouden aan onze interpretatie van de waarheid. Respect voor ieders waarheid is niet een teken van diepe wijsheid, het is capitulatie aan het ego. Het is alsof we tegen de groep blinde mannen zeggen: respecteer elkaars ideeën en houdt er over op. Dat klinkt heel volwassen, maar het is precies wat onzin in stand houdt (zoals de onzin dat het een slang of een boom is).

De realiteit is dat mensen hun eigen realiteit creëren. Dit gebeurd al op niveau zintuigen. Iets als rood bestaat bijvoorbeeld niet, het is een categorisatie van lichtfrequenties gecreëerd door ons visueel systeem. Er is niets objectiefs in de wereld dat rode dingen rood maakt. Onze beleving van de realiteit is een functionele illusie gecreëerd door ons brein en onze zintuigen. Die illusie werkt echter prima: als ik naar een groepje wijs en zeg ‘die knul met dat rode shirt’, dan weet iedereen precies wie ik bedoel. Er is een directe link tussen mijn waarneming en de objectieve realiteit. Dit is echter niet het geval met de sociale realiteit.

De sociale realiteit
Zoals we een plaatje van de fysieke wereld creëren, zo creëren we ook een plaatje van onze sociale wereld. Hier heeft de link tussen subjectieve ervaring en objectieve realiteit echter een heel ander karakter. Wat gebeurd tussen mensen, wie wat zei tegen wie en hoe dat bedoeld was, is achteraf vaak moeilijk te checken. Iedereen kan er zijn eigen verhaal van maken. Het kan mij heel erg goed uitkomen, om dat wat ik gezegd en bedoeld heb anders te herinneren. En dit is precies wat mensen doen. De parabel van de blinde mannen en de olifant gaat hier niet meer op. De eigen realiteit is niet meer de oprechte interpretatie van iets dat je niet begrijpt (een slurf wordt een slang). De link tussen objectieve realiteit en eigen beleving is hier niet een praktische, zoals bij de rode jas, maar een strategische.

Miljoenen jaren evolutie hebben ons brein zo geprogrammeerd, dat er geen bewust denkproces voor nodig is om de interpretatie van de realiteit naar het eigen belang om te buigen. Je herinnert je het zoals het voor jou uitkomt. Niet iedereen doet dit in dezelfde mate uiteraard, sommige mensen bewegen zich verder van de realiteit dan andere. Zij die zich het verst van de realiteit bewegen, beroepen zich meestal het hardst op eigen realiteiten (met als extra voordeel dat ze als wijs overkomen). Respect voor ieders unieke beleving klinkt diep, maar is vaak een cynische zet in een strategisch spel.

Respect voor elkaars beleving betekent niet dat we die beleving niet ter discussie mogen stellen of dat we niet kunnen vaststellen dat iemand er helemaal naast zit met zijn beleving. Ieder heeft recht op zijn of haar eigen beleving, maar niet recht op de eigen feiten. Olifanten blijven olifanten.

 

LinkedInDelen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *