Het grote gelijk in het vluchtelingendebat

Dit artikel verscheen eerder in Trouw (16 oktober 2015). Het past niet helemaal in de opzet van dit weblog, aangezien het een politiek onderwerp is. Toch krijg ik hier herhaaldelijk vragen over, vandaar dat ik het artikel hier toch plaats.

Door: Max Wildschut en Mark van Vugt, evolutionair psychologen van de Vrije Universiteit
Amsterdam. Zij schreven samen het boek “Gezag; De wetenschap van macht, gezag en leiderschap” (Bruna, 2013).

In het verhitte maatschappelijke debat over de vluchtelingencrisis zijn de feiten zelden leidend. In de psychologie heet dit gemotiveerd redeneren: het eenzijdig naar feiten en argumenten zoeken die een reeds ingenomen positie ondersteunen. De posities in zijn in essentie verschillende morele visies met diepe wortels in onze evolutionaire geschiedenis.

Onze morele fundamenten
Onze voorouders overleefden door nauw samen te werken in kleine groepen. Samenwerken creëert vele uitdagingen, zoals hoe te zorgen dat iedereen eerlijk deelt. Evolutie heeft ons brein uitgerust met morele impulsen die helpen de uitdagingen van het samen leven effectief aan te gaan. Daarom vinden mensen het bijvoorbeeld belangrijk andere te helpen, maar ook om profiteurs aan te pakken. Zonder deze morele impulsen komt samenwerking niet van de grond.

Onderzoek onder Amerikaanse conservatieven en democraten laat zien dat aanhangers van beide partijen zich op andere morele impulsen oriënteren. Linkse stemmers oriënteren zich vooral op de moraal van hulp en zorg. Rechts hecht meer waarde aan loyaliteit naar de groep. Eerlijkheid gaat voor links vooral over delen, voor rechts vooral over het voorkomen van misbruik (zoals in uitkeringsfraude). In de context van het debat over vluchtelingen leidt dit tot voorspelbare posities. Links ziet vooral de noodzaak vluchtelingen te helpen, rechts de potentiele risico’s die dit heeft voor de samenleving.

Cohesie bewaren
Onze morele psychologie werkt uitstekend in de kleine, homogene samenlevingen van 100 tot 150 individuen waarin de mens is geëvolueerd. Wij leven nu in aanzienlijk grotere groepen, wat de uitdaging van samen leven aanzienlijk groter maakt. Cohesie is in grote groepen afhankelijk van sterke instituties, een duidelijke gezamenlijke identiteit en gedeelde normen en waarden. Rechtse stemmers zijn over het algemeen meer gevoelig voor mogelijke schade aan deze waarden, instituties en identiteit. De weerstand vanuit rechts tegen de instroom van grote groepen vluchtelingen kan tenminste deels verklaard worden als een instinctieve reactie die tot doel heeft de cohesie van de groep beschermen. Onderzoek wijst er ook op dat meer cultureel diverse wijken, minder sociale cohesie hebben. Dit betekent onder meer dat mensen minder bereid zijn elkaar te helpen en samen te werken.

De angel in het huidige vluchtelingendebat is dat de meeste vluchtelingen moslims zijn. Het is niet moeilijk voor te stellen dat juist deze groep mensen vanuit een rechts perspectief als een risico worden ervaren. Veel normen en waarden die breed gedragen worden in de Arabische wereld, staan haaks op onze eigen normen en waarden. Denk bijvoorbeeld aan de houding tegenover homoseksualiteit, vrouwenrechten en vrijheid van meningsuiting. Rechts ervaart dit instinctief als een bedreiging voor de sociale cohesie van de samenleving en benadrukt de risico’s.

De argumenten in dit debat lijken soms gezocht, irrationeel of zelfs verwerpelijk. Beide zijden van het debat brengen echter iets essentieels. Het probleem is dat beide zijden een moreel gelijk ervaren en daardoor blind zijn voor waar de ander vandaan komt. De andere wordt vaak zelfs gezien als een kwaad dat bestreden dient te worden. Dergelijke demonisering maakt elke constructieve discussie onmogelijk.

Onze uitdaging
Wij staan als samenleving voor een belangrijke uitdaging. We willen mensen in nood helpen, maar willen ook de kwaliteit van onze samenleving (dat wat ons in staat stelt te helpen) beschermen. Om tot echte oplossingen te komen, moeten politici voorbij hun morele posities kijken, naar het gezamenlijke belang van een sterke samenleving. Gemotiveerd redeneren, helpt daarbij niet. Feiten en wetenschappelijke kennis, bijvoorbeeld over sociale cohesie, zou hierin een meer leidende rol moeten hebben.

LinkedInDelen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *