Waarom sommige gesprekken onmogelijk zijn

Max Wildschut   30 januari 2016   Reacties staat uit voor Waarom sommige gesprekken onmogelijk zijn

Hebt u wel eens van die gesprekken die helemaal nergens heen gaan? U hebt een helder punt, dat niet moeilijk te begrijpen is. U hebt het goed uitgelegd, maar krijgt het met geen mogelijkheid bij uw gesprekspartner binnen. Laat ik een concreet voorbeeld nemen. Recent had ik een politieke discussie met iemand. Elk argument van mijn gesprekspartner was gezocht en kon kinderlijk eenvoudig worden weerlegd met feiten. Maar telkens kwam er weer een nieuw argument, het een nog meer gezocht dan het ander. Ik raakte op een bepaald moment even moedeloos als geïrriteerd en probeerde de discussie af te kappen (wat niet lukte). Pas achteraf realiseerde ik mij dat de hele discussie niet ging over de concrete zaken waar we het over hadden, maar over de morele positie die de ander wilde innemen. Als hij serieus over de inhoud had willen praten waren we er zo uit geweest, maar daar ging het niet om.

In de psychologie heet dit ook wel gemotiveerd redeneren: iemand wil ergens heen en zoekt vervolgens de feiten en argumenten er bij. Met andere woorden, de feiten en inhoudelijke argumenten zijn niet leidend, maar dienen een onderliggende motivatie. Een eenvoudig voorbeeld is wanneer iemand niet wil toegeven dat hij fout zit. Dit is vaak omdat we niet voor elkaar willen onderdoen of omdat overtuigingen worden geraakt die persoonlijke waarde hebben (zoals religieuze of politieke overtuigingen). De discussie kan dan eindeloos in cirkeltjes doorgaan, zonder dat er enige inhoudelijke vooruitgang wordt geboekt.

Creatief met de realiteit
Cognitief psycholoog en Yale professor Paul Bloom stelt dat vrijwel al het redeneren van mensen in de sociale context gemotiveerd is. Het is belangrijk voor mensen hun eigen positie en belangen te verkopen en daar dus eenzijdig feiten en argumenten bij te zoeken. Wetenschappelijk denken, waarbij je jezelf juist openstelt voor feiten die je overtuiging onderuit kunnen halen (het falsificatie principe) is dan ook niet een natuurlijke manier van denken voor mensen. Als je goed oplet, kun je iedereen betrappen op gemotiveerd redeneren, ook goed opgeleide wetenschappers. Maar uiteraard zijn er verschillen in gradatie. Vrijwel iedereen is wat selectief zijn met feitjes, een automatisme dat ook wel een confirmation bias heet. Wat hier gemotiveerd redeneren wordt genoemd gaat een stapje verder: feiten worden verdraaid, verzonnen of bewust verkeerd voorgesteld.

Hoe sterker de motivatie, hoe creatiever mensen zijn om langs vervelende feitjes en goede argumenten heen te laveren. Het aandragen van nieuwe feiten is daarom zelden overtuigend voor iemand die sterk gemotiveerd redeneert. Er wordt altijd wel een manier gevonden om die feiten te negeren of het gesprek er om heen te leiden. Neem bijvoorbeeld de geestelijke die een kritische vraag over de evolutie smalend beantwoordde met de opmerking, dat de werken van Darwin op geen enkele universiteit worden onderwezen. De vraagsteller was even met stomheid geslagen, want het antwoord was feitelijk correct. The origin of species kwam uit in 1859. De enige reden om het werk van Darwin te bestuderen is historische interesse. De meeste mensen in de zaal wisten dit echter niet en de geestelijke kon daarom onder luid applaus door naar de volgende vraagsteller. Mogelijk wist de geestelijke dat hij hier niet helemaal eerlijk was, maar vaak zijn mensen zich amper bewust van hoe creatief ze met feiten omgaan. Als je het zelf gelooft ben je immers meer overtuigend.

Pick your battles
Hoe kunnen we effectief omgaan met gemotiveerd redeneren? De eerste vraag is natuurlijk of je het gesprek überhaupt wilt hebben. Inzicht in de werking van gemotiveerd redeneren heeft er bij mij toe geleid dat ik steeds vaker discussies vroegtijdig staak. Soms kom je er echter niet onderuit, zoals op je werk of met je familie. Het is dan belangrijk je oog op de bal te houden: wat zijn de onderliggende belangen die dit gesprek drijven. Soms is het al een heel werk om de bal te vinden, temeer wanneer de ander zijn best doet om die te verbergen. Om de bal te vinden is het vaak noodzakelijk een andere houding aan te nemen. Niet een van discussie, maar van openheid, vragen stellen en goed tussen de regels lezen. Vervolgens moet je bedenken wat met die bal te doen. Dit is de uiteindelijk de beste manier om de cirkel te doorbreken.

Lees ook: mijn waarheid, jouw waarheid >

LinkedInDelen