Het zelfbeeld als keurslijf

Wie ben jij? Het is waarschijnlijk een van de oudste vragen en ook in onze moderne wereld besteden mensen veel tijd, geld en aandacht aan het zoeken naar antwoorden. Het antwoord geeft ons houvast, richting en helpt ons te profileren op LinkedIn. Toch kan het antwoord ons ook ernstig beperken. Psychologe Pieternel Dijkstra neemt ons mee in de wetenschap van het zelf.

Vraag je iemand om zichzelf te beschrijven dan volgt er vaak een opsomming: Ik ben spontaan, ik ben hulpvaardig, ik ben ondernemend, ik ben competent, etc. Die beschrijving is gebaseerd op het beeld dat mensen van zichzelf hebben. Het zelfbeeld geeft houvast en helpt keuzes maken, bijvoorbeeld in werk en school. Weet je wie je bent (of denk je dat te weten), dan weet je ook beter wat er bij je past. Ook in organisaties spelen persoonsomschrijvingen een grote rol. In de personeelsselectie worden bijvoorbeeld persoonlijkheidstests ingezet waarmee het mogelijk wordt om sollicitanten te omschrijven als zus of zo’n ‘type’. Ook competentieprofielen doen daar aan mee: er wordt gezocht naar iemand met specifieke eigenschappen, een specifiek profiel. Wat daarbij vaak wordt vergeten is dat die persoonsomschrijvingen vaak zo’n keurslijf kunnen worden. Je kunt gaan denken dat je dingen niet kan, wilt of mag, omdat je nu eenmaal een bepaald ‘type’ bent. Of omdat een (onbetrouwbare) test ooit heeft uitgewezen dat je laag scoort op een bepaalde eigenschap. Het gebeurt aan de lopende band. Mensen zeggen: ‘Zo ben ik nu eenmaal…’, of, zonder het te hebben geprobeerd: ‘Maar dat is niks voor mij..’ Op dat moment kan het zelfbeeld een keurslijf worden. Het maakt het namelijk lastiger om je gedrag te veranderen, bijvoorbeeld als je probeert te stoppen met roken, of als je een andere functie-inhoud krijgt. Het gaat er daarbij niet zozeer om of je nu een negatief of positief zelfbeeld hebt. Alhoewel een positief zelfbeeld zeker voordelen heeft kan ook dat beklemmend werken. Omdat je denk dat je bijvoorbeeld slim bent, mag je van jezelf geen fouten meer maken. Je bent immers slim. En wie denkt dat hij aardig is, mag van zichzelf misschien niet kwaad worden of voelt zich daarover erg schuldig. Kortom,

Neem het zelfbeeld met een korrel zout
Alhoewel het heel normaal is om je zelfbeeld als uitgangspunt te nemen bij keuzes, is het goed om je bewust te zijn van andere mogelijkheden. Mogelijkheden die misschien niet meteen aansluiten bij je zelfbeeld. Er zijn namelijk een heleboel redenen waarom je vraagtekens kan zetten bij je zelfbeeld. Een paar op een rijtje:

  • Vanuit de sociale psychologie is bekend dat gedrag in sterke mate wordt gestuurd door de omstandigheden waarin mensen zich bevinden. Zo zijn mensen bij geliefden en vrienden veel meer zichzelf dan bij onbekenden. Een statement zoals: ‘Ik ben altijd mezelf’ klopt dus niet, noch een statement als: ‘Ik ben verlegen’. Het hangt maar net van de situatie af en met wie mensen samenzijn. Mensen zijn dus veel flexibeler en veelzijdiger dan ze zelf denken.
  • Het zelfbeeld ontstaat in de jeugd, onder invloed van een heleboel toevallige factoren. Wie bijvoorbeeld op school gepest is met zijn rode haar, zal bijvoorbeeld denken: Ik ben lelijk. Wie daar niet mee gepest is, zal dit niet denken. De vraag is dan: wat is waarheid? Ben je nu lelijk of niet? Het hangt er maar net van af wat je hebt meegemaakt.
  • Het zelfbeeld staat onder invloed van psychologische motieven en vertekeningen. Zo denken de meeste mensen dat ze meer positieve (spontaan, hardwerkend, aardig, etc.) en minder negatieve eigenschappen (agressief, saai, etc.) hebben dan de meeste andere mensen, een fenomeen dat ook wel illusoire superioriteit. Maar de meeste mensen kunnen natuurlijk niet meer positieve of minder negatieve eigenschappen hebben dan de meeste andere mensen. Dat is statistisch gezien niet mogelijk.

Wat te doen?
Door je zelfbeeld altijd, klakkeloos, als uitgangspunt te nemen voor keuzes, kan je een deel van jezelf ontkennen, namelijk dat deel van jezelf dat niet in je zelfbeeld past. Simpelweg omdat je er nog geen weet van hebt en je beperkte zelfbeeld je ervan weerhoudt om nieuwe en onbegane paden in te slaan. Teveel uitgaan van een beperkt en vertekend zelfbeeld vermindert het gevoel dat je veelzijdig en flexibel bent en in principe vrij bent om te doen wat je wilt. Belangrijkste tip om mee te geven is dan ook: wees kritisch op de gedachten die je over jezelf hebt en die gaan over wie jij zou zijn. Prima dat je ze hebt, maar neem ze niet te serieus en maak keuzes op basis van mogelijkheden, en niet alleen maar op basis van wat je denkt dat je kan of bent.

Meer lezen? ‘Mindfulness op het werk’ van Pieternel Dijkstra.

LinkedInDelen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *